Nghệ thuật hát Then của người Tày Cao Bằng

Đăng lúc: Chủ nhật - 30/12/2012 22:55 - Người đăng bài viết: Ninh
Nói đến sinh hoạt nghệ thuật của các dân tộc vùng miền núi Tây Bắc, Việt Bắc là phải nói đến Then. Hát Then là loại hình diễn xướng dân gian tổng hợp gồm: ca, nhạc, múa và diễn trò.
      Theo nghiên cứu của các chuyên gia, "Then" tiếng Tày tức là "thiên", chỉ trời. Vì thế, hiểu theo ngôn ngữ dân tộc thì điệu hát Then được coi là điệu hát thần tiên, là một loại hình nghệ thuật mang màu sắc tín ngưỡng thuật lại một cuộc hành trình lên thiên giới để cầu xin điều gì đó. Không những Then có ở Cao Bằng mà hát Then còn có ở nhiều tỉnh khác, như: Lạng Sơn, Hà Giang, Tuyên Quang. Ở Cao Bằng, hát Then có những nét riêng trong sự tương đồng của hát Then. Then Hòa An khác với Then ở các huyện miền Tây về phong cách âm sắc và làn điệu, điểm khác rõ nhất là Then Hòa An êm ái hơn so với Then miền Đông. Đặc điểm nổi bật của hát Then Cao Bằng là tính nhân dân của nó. Then được hát ở nhiều nơi, nhiều lúc, người ta hát trong nghi lễ, trong sinh hoạt, nam cũng như nữ, rất nhiều người biết đàn và hát rất điệu nghệ. Hát Then đã thành một yêu cầu quan trọng đối với đời sống văn hóa tinh thần của dân tộc Tày ở vùng này.
 

Hát Then mang giá trị nghệ thuật độc đáo.
 

      Nguồn gốc hình thành hát Then hiện nay chưa xác định được, nhưng theo lời truyền văn của các nghệ nhân ở nhiều nơi thì Then có xuất xứ từ Cao Bằng. Người ta cho rằng ông Bế Văn Phụng và ông Nông Quỳnh Văn là người sáng tạo ra thể loại này, nghệ thuật được ra đời dưới triều nhà Mạc (1594 - 1677). Then, giàng là hai phường hội hát vui phục vụ cung đình, giải sầu cho vua Mạc Kính Cung, sau này trở thành tục cúng lễ.

     Thủy tổ của phường hát then là ông Tư thiên quản nhạc, tên là Bế Văn Phụng, người làng Bản Vạn, xã Nhượng Bạn, châu Thạch Lâm, nay là xã Bế Triều, huyện Hòa An. Nông Quỳnh Văn ở xã Nga Ổ (nay thuộc xã Chí Viễn, huyện Trùng Khánh), tục gọi là “Vua Ca đáng”. Theo một số công trình nghiên cứu Then ở Cao Bằng thì: ông không làm quan, nhưng kết bạn và giao ước với Bế Văn Phụng mỗi người lập ra một phường hát. Ông Quản nhạc lập ra phường Then nữ, còn ông Quỳnh Văn lập ra phường giàng nam hát rồi tuyển trai xinh, gái đẹp làm diễn viên tập luyện, khi thuần thục rồi được vua Mạc Kính Cung mời vào chầu múa, hát cho vua xem, được vua khen và từ đó lan truyền mãi trong dân.

     Cả Then và giàng đều là các phường hát mua vui, khi hát đều có đàn tính đệm theo, một thứ nhạc cụ độc đáo của dân tộc Tày. Nhưng để phân biệt rõ là nam hay nữ người ta dùng từ “giàng” để chỉ nam hát, từ “then” để chỉ giọng nữ hát. Hai từ then và giàng còn chỉ rõ, xác định về âm điệu, tiết tấu, phong cách diễn của hai hệ khác nhau, kể cả nhạc cụ dân gian, nên đã có câu: “Tính vử tính sam sai - soong sai lẻ tính giàng” (có nghĩa là: Đàn tính của bụt là ba dây - đàn tính hai dây là đàn của giàng).

     Hệ giàng thuộc miền Đông gồm ba vùng: Trùng Khánh, Quảng Uyên, Hạ Lang. Vùng trung tâm là Trùng Khánh quê hương ông vua Ca đáng Quỳnh Văn. Từ “then” để chỉ nữ hát. Hệ Then miền Tây Cao Bằng (then nữ) gồm ba vùng: Hòa An, Thạch An, Hà Quảng. Then Hà Quảng ảnh hưởng Then Hòa An. Vùng Then Hòa An được xác định là vùng trung tâm vì là quê hương của ông Tư Thiên quản nhạc Bế Văn Phụng. Then (vỉt) Hòa An nổi tiếng trong dân gian từ rất lâu bởi giọng Then nữ có tính chất trữ tình, đường nét mềm mại, uyển chuyển, thiết tha. Then là loại hình nghệ thuật vừa có yếu tố hiện thực sinh hoạt quần chúng, vừa mang tính chất hoạt động tín ngưỡng nghi lễ.

     Hát Then với nhạc cụ đàn tính biểu hiện hình tượng âm thanh, âm điệu độc đáo của nền dân ca dân tộc Tày được bà con yêu thích vì nó mang yếu tố âm nhạc dân gian, nó tồn tại mãi với thời gian. Cái hay của Then là giọng hát hay, tiếng đàn du dương, dìu dặt, mà lời cứ êm ru, ngọt ngào nói lên được tiếng nói của quần chúng nhân dân. Then có tình tiết phong phú, có những ảnh hưởng quen thuộc, có nhiều tứ đã thành ước lệ. Hát then là loại hình dân ca mang tính chất tổng hợp của nhiều hình loại. Xuất xứ thủa xưa là lối kể chuyện bằng văn vần, dùng đàn để nâng đỡ lời ca, ở giai đoạn đầu sự hình thành bước đầu của Then về giai điệu, tiết tấu, lời Then còn đơn giản, hầu như chưa thoát khỏi âm thanh ngôn ngữ bình thường, dần dần các yếu tố như sinh hoạt, tập quán, ngôn ngữ được phát triển, đưa Then tới mức phát triển hơn. Dần dần, hát Then đạt tới trình độ điêu luyện qua những người trí thức chuyên nghiệp kết hợp với nghệ sĩ dân gian.

     Từ sau Cách mạng Tháng Tám (1945) trở về đây, hát Then được biến hóa gọi là Then mới; nhất là từ năm 1960 đến nay, âm nhạc Then và giàng biến hóa dần theo phương châm dân tộc, khoa học và đại chúng; do nhu cầu phản ánh cuộc sống mới đã có nội dung mới, âm nhạc mới. Then là một sinh hoạt văn hóa dân gian đã xuất hiện từ lâu đời, từ nhu cầu sinh hoạt văn hóa của cộng đồng, đã có quá trình phát triển và đang tồn tại. Then tồn tại vì tính nhân dân của những khúc hát Then, của cây đàn tính, của những sinh hoạt văn hóa thỏa mãn nhu cầu quảng đại nhân dân.

     Hát Then đã đi qua những bước phát triển từ xa đến gần, từ đơn giản đến phức tạp để có những tinh hoa nghệ thuật góp phần xây dựng nền nghệ thuật dân tộc chung hòa hợp với cộng đồng văn hóa các dân tộc Việt Nam.


Nguồn tin: baocaobang.vn
Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 10 trong 2 đánh giá
Click để đánh giá bài viết

Ý kiến bạn đọc

Mã an toàn:   Mã chống spamThay mới     

 

TIN TỨC TỔNG HỢP

Thông báo về việc tổ chức thực hiện bảo vệ thi công xây dựng công trình
Thành phố đạt giải Nhì toàn đoàn liên hoan hát Then lần thứ I tại Trùng Khánh
THÔNG BÁO ĐẤU GIÁ TÀI SẢN
Thông báo thời gian tổ chức Đại hội TDTT thành phố Cao Bằng lần thứ VIII
Thông báo kết quả lựa chọn đơn vị tham gia thực hiện cuộc bán đấu giá tài sản.

Truyền hình

Thời tiết hằng ngày

      DỰ BÁO THỜI TIẾT                                          Đêm 22 ngày 23 tháng 11 năm 2017    + Khu vực Bảo Lạc - Bảo Lâm:  Nhiều mây đêm...

Văn bản mới

Cao Bằng Portal
UBND TP Cao Bằng
Phòng Giáo dục Thành phố Cao Bằng
Cao Bằng Radio

THỐNG KÊ

  • Đang truy cập: 12
  • Hôm nay: 1189
  • Tháng hiện tại: 77669
  • Tổng lượt truy cập: 6260212


NHÀ TÀI TRỢ